Cmentarz żydowski w Żyrardowie

Żyrardowski kirkut jest uważany za jeden z najciekawszych na Mazowszu. Został założony w 1874 roku, ma powierzchnię 0,8ha i jest wpisany do rejestru zabytków. W czasie wojen został częściowo zniszczony – nagrobki wykorzystywano jako utwardzenie dróg. Do dzisiaj zachowało się około 150 nagrobków. Nekropolia została zapomniana po II wojnie światowej, oficjalnie zamknięta w 1964 roku. Dzięki wkładowi ocalałych żyrardowskich Żydów z całego świata jeszcze w latach 60 cmentarz został uporządkowany i ogrodzony. Znajduje się tam pomnik ku czci ofiar Zagłady, wykonany w formie wysokiego obelisku.

Na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich w Polsce można znaleźć bazę danych nagrobków z tego cmentarza.

Niemal wszystkie nagrobki to pionowe płyty z szarego piaskowca, zwieńczone półkolem, niekiedy z dwoma wycinkami koła po bokach, przypominającymi naszczytniki. Zdarzają się także płyty prostokątne lub zwieńczone trójkątem. Dekoracja nagrobków ma charakter płaskich rytów. Napisy flankują pilastry, często zredukowane do symbolizujących bazę i kapitel plecionek. Inskrypcyjną część płyty oddziela od górnej – przeznaczonej na kompozycję symboliczną – pasmo plecionki geometrycznej, złożonej z nakładających się rombów. Kompozycje symboliczne składają się z najpopularniejszych symboli: świeczników, szaf z książkami, puszek ofiarnych, lwów”.

Paweł Fijałkowski, Żyrardowski Instytut Żydowski

Wejście znajduje się na prywatnym podwórku rodziny mieszkającej w miejscu, gdzie kiedyś znajdował się dom przedpogrzebowy. Rodzina ta opiekuje cmentarzem.

Żyrardowski kirkut został założony w drugiej połowie XIX wieku u zbiegu ul. Mireckiego i ul. Konopnickiej. Obszar ziemi przeznaczony na cmentarz podarował, podobnie jak plac pod synagogę, hrabia Feliks Sobański, który miał w posiadaniu znaczną część okolicznych terenów. Zanim założono cmentarz, zmarłych z Żyrardowa chowano w pobliskich Wiskitkach. Na kirkucie zachowało się około stu macew, pionowo stojących płyt nagrobnych z piaskowca, przeważnie zwieńczonych półkolistym łukiem, rzadziej trójkątem, czy linią prostą. Płaskorzeźby stanowiące dekoracje o wymiarze symbolicznym najczęściej przedstawiają księgi, złamane świece, lwy, gryfy, pojawiają się dłonie w geście błogosławieństwa i gwiazda Dawida. Najstarszy nagrobek jest datowany na 1880 rok. Oprócz macew na cmentarzu znajduję się także płasko ułożone płyty z granitu, czy z piaskowca, przykładowo prostokątny z wyrzeźbioną ręką trzymającą młot, upamiętniający Mendla Majmana, Eliego Lubczyńskiego i Jechiela Mikawskiego. Trzej młodzi mężczyźni zostali zastrzeleni przez żandarmerię carską w 1906 roku, podczas demonstracji robotniczych. Według wspomnień Samuela Meppena ich pochówek odbyl się w nocy, a ciała spoczęły blisko ogrodzenia cmentarza. Inną formą nagrobków są obeliski rodziny Oxnerów, Benjamina i Salomei, silnie zasymilowanych z miejscową ludnością, o czym świadczą również polskie napisy umieszczone poniżej hebrajskich. Obok widnieje nietypowych kształtów nagrobek Teresy Oxnerówny. Przed I wojną światową Oxnerowie ustawili nowe ogrodzenie wokół cmentarza. Podczas II wojny cmentarz został zdewastowany . Maziści wybrukowali macewami wyjazd i podwórze Starej Szkoły (obecnie Szkoły Muzycznej). Elżbieta Hulka-Laskowska relacjonuje: „Przywieźli parę furmanek płyt nagrobnych z kirkuta i wyłożyli ten wjazd. Jeszcze w paru innych miejscach miasta wyrównali jezdnie właśnie tymi płytami. Były to płyty z piaskowca i wyryte napisy hebrajskie starły się szybko pod kołami taborów i butami żołnierzy.” [..] Z czasem starania rodziny Meppenów, aby odrestaurować cmentarz odniosły skutek. W 1967 roku wzniesiono pomnik upamiętniający ofiary Holokaustu, u którego podstawy jest umieszczona tablica z napisem w językach polskim i hebrajskim: ” Cześć pamięci męczenników Żyrardowa, zamordowanych przez ludobójców hitlerowskich”.

“Z dziejów miasteczka w kolorze niebieskim : O społeczności żydowskiej Żyrardowa i okolic” Justyna Żak

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

Post comment

Translate »